Powstanie styczniowe oczami wroga.
Przedstawiony dokument to rękopis w języku rosyjskim, stanowiący raport wojskowy lub
kronikę opisującą potyczki z polskimi powstańcami podczas powstania styczniowego (1863
r.) w rejonie Kielecczyzny, Częstochowy, Sieradza, Kalisza i Złoczewa. W tekście pojawiają
się nazwy własne i miejscowości takie jak Końskie, Słupia, Chmielnik (Daniec/Gnojno) oraz
Opatów.
Na pierwszym dokumencie podwójna data (11/22 stycznia) wskazuje dokładnie na noc
wybuchu powstania styczniowego (22
stycznia 1863 roku). Władze carskie
konsekwentnie nazywają polskich
bojowników terminami мятежники
(buntownicy) lub шайка (banda),
jednak pojawia się też zapożyczone z
języków zachodnich słowo инсургенты
(insurgenci/powstańcy). Tekst opisuje
m.in. koncentrację sił i potyczki w
rejonie Tomaszowa Rawskiego (obecnie
Tomaszów Mazowiecki) oraz
sąsiadującej z nim Lubochni.
Strona – Żurnał Wojennych Diejstwij
[Dziennik działań wojennych]
.Архивный шифр 1/237/0/1/1
Даты 1863 – 1864
Архив: Archiwum Główne Akt Dawnych
Коллекция: Materiały różne dotyczące
Powstania Styczniowego z rosyjskich
kancelarii wojskowych. Akta dowódców
i władz wojskowych rosyjskich. Fot.
Autor.
.. скрывающихся въ густой и чистой
инстинктости Опатовскаго уѣзда.
Этого […]113 ніяхъ имъ покажутся
мятежники, а Княжскій отрядъ наблюдаетъ пространство по направленію къ Конске,
Еленской, Слупи и Данищамъ.2, Ночью съ 11 на 12 Января шайка мятежниковъ
ворвалась въ этотъ городъ 22 Января шайка мятежниковъ и обезоружила 14 человѣкъ
инвалидовъ, овладѣла провіантскимъ магазиномъ. [Dopisek na marginesie:] Боевые
рапорты Оп. Рад. и т. д. Отрядъ изъ 200 человѣкъ пѣхоты и 20 казаковъ, посланный 24
Января изъ Мѣховской дороги ко Къ Томашову /Равскому/, гдѣ по достовѣрнымъ
свѣдѣніямъ собралась значительная толпа инсургентовъ, прибывъ въ это мѣстечкоузналъ, что мятежники находятся въ 6-ти верстахъ въ д. Любохни. Пройдя эту деревню
казаки, бывшіе въ авангардѣ, настигнувъ аріергардъ мятежниковъ, бросились въ атаку;
но мятежники успѣли стояти въ Помпицкой усадьбѣ и изъ за домовъ…
… ukrywających się w gęstych i czystych lasach powiatu opatowskiego. Z tego […]113[…]
ukażą im się powstańcy („buntownicy”), a oddział kniaziowski (książęcy) obserwuje
przestrzeń w kierunku miejscowości Końskie, Jeleńska, Słupia i Daniszcze. W nocy z 11 na
12 stycznia [starego stylu] / 22 stycznia [nowego stylu] banda powstańców wdarła się do tego
miasta i rozbroiła 14 inwalidów [weteranów/żołnierzy garnizonu], opanowując magazyn
prowiantowy. [Dopisek na marginesie:] Raporty bojowe Op. Rad. itd. Oddział złożony z 200
żołnierzy piechoty i 20 kozaków, wysłany 24 stycznia z traktu miechowskiego ku
Tomaszowowi (Mazowieckiemu / Rawskiemu), gdzie według wiarygodnych informacji
zebrał się znaczny tłum powstańców (insurgentów), po przybyciu do tego miasteczka
dowiedział się, że powstańcy znajdują się 6 wiorst dalej, we wsi Lubochnia. Przeszedłszy tę
wieś, kozacy będący w awangardzie dogonili ariergardę (straż tylną) powstańców i ruszyli do
ataku; lecz powstańcy zdążyli zająć pozycje w
majątku Pompickich i zza domów…
скрывающихся в гористой и лесистой
местности Опатовского уезда. Этому же
отряду предписано присоединить к себе
пограничную стражу, отдельные посты
которой подвергаются непрерывным
нападениям мятежников, и с ея помощью
действовать в пространстве по Висле, между
реками Каменной и Черной.Для поддержания
связи первых двух колонн с Радомом и для
перехватывания мятежников на пространстве
между этими колоннами поставить в Илже
конный отряд.В Самборжецах поставлены
саперы для восстановления и охранения
моста через Пилицу и для поддержания
сообщения по шоссе от Дорохова до
Самборжецов.Третья колонна направлена
через Шидловец и Конске к Опочно, для
вос……сотников пограничных стражников и
потому, передав под их присмотр паромы,
Подполковник Мягков двинулся вследukrywających się w górzystej i lesistej okolicy powiatu opatowskiego. Temu samemu
oddziałowi nakazano przyłączyć do siebie straż graniczną, której poszczególne posterunki
poddawane są nieustannym atakom powstańców [buntowników], i z jej pomocą działać na
obszarze wzdłuż Wisły, między rzekami Kamienną a Czarną.W celu utrzymania łączności
dwóch pierwszych kolumn z Radomiem oraz przechwytywania powstańców na obszarze
między tymi kolumnami, rozmieścić w Iłży oddział konny. W Samborcu [Samborzycach]
rozlokowano saperów w celu odbudowy i ochrony mostu przez Pilicę oraz dla utrzymania
komunikacji na szosie od Dorohowa do Samborca. Trzecia kolumna została skierowana przez
Szydłowiec i Końskie w stronę Opoczna, w celu……setników straży granicznej i dlatego,
przekazawszy pod ich nadzór promy, podpułkownik Miagkow ruszył w ślad za [nimi]
мятежники, удаляясь отъ Озерова, везли на
4хъ подводахъ до 15 человѣкъ убитыхъ и
раненыхъ.У насъ вовремя перестрѣлки
ранено 3 казака а 4й, одинъ изъ пары
стоявшій на пикетѣ, поскакавъ въ городъ
при приближеніи шайки, упалъ съ лошади
и сломалъ себѣ ногу.6, Вслѣдствіе извѣстія,
что въ с. Пустыхъ собирается шайка до
4000 мятежниковъ, къ которой будто бы
должны присоединиться студенты
Политичекой школы, командированъ былъ
въ это мѣстечко изъ Курова отрядъ при 2хъ
орудіяхъ; но какъ это извѣстіе не
подтвердилось, то отрядъ возвратился
назадъ.4, До пораженія главнаго скопища
мятежниковъ въ Вонсохѣ войска въ
Радомскомъ отдѣлѣ были сосредоточены
въ Радомѣ, Кинцкѣ, Мниховѣ и Конскѣ.
Шайки разсѣянныя отрядомъ Генерала
Марка удалились къ югу въ густыя
[Dopisek z lewej strony:] Въ
РадомскомъВоенномъ отдѣлѣ.
buntownicy [powstańcy], oddalając się od Ozierowa, wieźli na 4 podwodach do 15 ludzi
zabitych i rannych.U nas w czasie potyczki rannych zostało 3 kozaków, a czwarty – jeden z
pary stojącej na pikiecie – pędząc do miasta na widok zbliżającej się bandy, spadł z konia i
złamał nogę. Wskutek wiadomości, że we wsi Puste zbiera się banda do 4000 buntowników,
do której rzekomo mieli dołączyć studenci Szkoły Politycznej, wysłano do tego miasteczka z
Kurowa oddział z 2 działami; ponieważ jednak wiadomość ta nie potwierdziła się, oddział
powrócił. Do czasu rozbicia głównego skupiska buntowników w Wąchocku wojska wOddziale Radomskim były skoncentrowane w Radomiu, Kocku, Mnichowie i Końskich.
Bandy rozproszone przez oddział generała Marka odeszły na południe w gęste… Dopisek z
lewej strony: W Radomskim Oddziale Wojskowym.
Wzmianka o powiatach: …нашими
войсками уѣзда: Олкушскій и
Сандомирскій. (naszymi wojskami
powiaty: Olkuski i Sandomierski).
Gromadzenie się sił powstańczych:
Независимо отъ этого, скопища
собирались въ Опатовскомъ и
югозападной части Илжецкаго
уѣзда. (Niezależnie od tego,
skupiska gromadziły się w
opatowskim i południowo-
zachodniej części iłżeckiego
powiatu).Cel operacji wojskowej:
Для уничтоженія этихъ скопищъ, а
также для поддержанія сообщеній
между гг. Радомомъ и Варшавою…
(W celu zniszczenia tych skupisk, a
także dla utrzymania łączności
między miastami Radomiem i
Warszawą…).Wysłanie kolumn
wojskowych z Radomia:Pierwsza
kolumna: Первая колонна черезъ
Зволенъ къ Вислѣ… (Pierwsza
kolumna przez Zwoleń ku Wiśle… w
celu utrzymania łączności z gubernią
lubelską).Druga kolumna: Вторая
колонна черезъ Вонхоцкъ къ
Опатову, для возстановленія законнаго Правительства въ этомъ городѣ и для
уничтоженія мятежническихъ шаекъ. (Druga kolumna przez Wąchock ku Opatowowi, w
celu przywrócenia legalnego Rządu w tym mieście i dla zniszczenia powstańczych band).Полковнику Макаровскому возвратиться немедленно съ его отрядомъ въ
Слюпцу….становленія законнаго порядка въ этомъ городѣ и для очищенія отъ шаекъ
пространства между Тлицей(?) и гг. Радомомъ и Опочно.Въ Стопницу для дѣйствія на
пространствѣ между Вислой и г. Хмельникъ, Шкальмержъ и Солецъ.Въ м. Случъ-
Новую для поисковъ въ горахъ Опатовскаго уѣзда и въ пространствѣ между
Климцувомъ(?), Хмельникомъ и Опатовымъ.Въ г. Мѣховъ командированъ отрядъ для
совокупныхъ дѣйствій съ находящимся тамъ 7-мъ стрѣлковымъ баталіономъ на
пространствѣ по Галиційской границѣ отъ Мѣхова къ западу черезъ желѣзную дорогу
до Прусской границы.Отрядъ находящійся въ Радомѣ высылаетъ партіи къ Илжѣ,
Шидловцу и по всѣмъ другимъ направле…
Pułkownik Makarowski ma
natychmiast powrócić ze swoim
oddziałem do Słupcy….
zaprowadzenia legalnego porządku
w tym mieście i w celu
oczyszczenia z band przestrzeni
między [rzeką] Pilicę a miastami
Radom i Opoczno. Do Stopnicy w
celu działań na obszarze między
Wisłą a miastem Chmielnik,
Skalbmierz i Solec. Do miasteczka
Słupia Nowa w celu poszukiwań w
górach powiatu opatowskiego oraz
na przestrzeni między
Klimontowem, Chmielnikiem i
Opatowem. Do miasta Miechów
skierowano oddział do wspólnych
działań ze znajdującym się tam 7.
batalionem strzelców na obszarze
wzdłuż granicy galicyjskiej od
Miechowa na zachód przez linię
kolejową aż do granicy pruskiej.
Oddział znajdujący się w Radomiu
wysyła partie (pododdziały) w
kierunku Iłży, Szydłowca i we
wszystkich innych kierun…]Полковнику Макаровскому
возвратиться немедленно с его
отрядом в Сувалки. …завязали с
казаками перестрелку, а вслед за
тем, увидев подходившую пехоту,
немедленно отступили в лес,
преследуемые ружейными
выстрелами. Неприятель потерял
6-ть убитыми и 20 ранеными; у нас
убита одна лошадь и 6-ть лошадей
ранены.[Nowy raport]:1, Отряд
Полковника Валуева из 2-х рот
пехоты и \(1\frac{1}{2}\) сотни
казаков, посланный из Плонска 24
Января к Макову, настиг шайку
инсургентов за Новым-местом при
д. Корнио [Карнево]. Завидя наши
войска мятежники бросились в
лес, а несколько казаков шедших в
авангарде поскакали к опушке и
спешившись завязали с ними
перестрелку. Наступившая
темнота при сильном дожде не
позволила подошедшим войскам
преследовать неприятеля и
мятежники успели…
Pułkownik Makarowski ma natychmiast powrócić ze swoim oddziałem do Suwałk. …wdali
się z kozakami w strzelaninę, a zaraz potem, ujrzawszy nadchodzącą piechotę, natychmiast
wycofali się do lasu, ścigani strzałami karabinowymi. Nieprzyjaciel stracił 6 zabitych i 20
rannych; po naszej stronie zabito jednego konia, a 6 koni zostało rannych. Oddział pułkownika
Wałujewa, składający się z 2 kompanii piechoty i 1 ½ sotni kozaków, wysłany z Płońska 24
stycznia w kierunku Makowa, dopadł partię powstańców [insurgentów] za Nowym Miastem
przy wsi Karniewo. Zobaczywszy nasze wojska, buntownicy rzucili się do lasu, a kilku
kozaków idących w awangardzie pognało ku skrajowi lasu i zsiadłszy z koni, wdało się z nimi
w strzelaninę. Zapadający zmrok oraz silny deszcz nie pozwoliły podchodzącym wojskom na
podjęcie pościgu za nieprzyjacielem i buntownicy zdołali…войскамъ, дѣйствовавшимъ партіями
[…]оружіемъ а иногда и артиллеріею,
[…]дальное разстояніе. Атака
холод[нымъ]нымъ оружіемъ
производилась толь[ко]ко при
преслѣдованіи
мятежниковъ,понесшихъ въ
безпорядкѣ послѣ бѣг[ства]ной
потери отъ нашего огня.Послѣ
событій въ Волицѣ и Срѣ[дняве]днявѣ
крестьяне видя полную
не[со]состоятельность мятежниковъ
въборьбы съ нашими войсками, еще
бо[лѣе]лѣе прежняго высказываютъ
предан[ность]ность законному
Правительству.При всѣхъ поискахъ
предприни[ма]маемыхъ нашими
отрядами кре[стья]яне или
указываютъ намъ
подозри[тель]тельныхъ лицъ или сами
захваты[ваютъ]ваютъ ихъ и выдаютъ
войскамъ.26 Января Командиръ 7
стрѣлкова[го]баталіона донесъ
Военному Начальни[ку]Радомскаго
отдѣла, что крестьянинъизъ
окрестностей Мѣхова привелъ […]ника шакаровскаго.Послучаю увеличивающихся съ
каж[дымъ]дымъ днемъ скопищъ въ Сѣдлецкомъуѣздѣ, предписано было 26 Января
[…] wojskom działającym w oddziałach […] bronią, a czasem i artylerią na dalszą odległość.
Atak bronią białą (zimną) następował tylko podczas pościgu za powstańcami (buntownikami),
którzy po ucieczce ponosili w nieładzie znaczne straty od naszego ognia. Po wydarzeniach w
Wolicy i Średniawie chłopi, widząc całkowitą niezdolność powstańców do walki z naszymi
wojskami, jeszcze bardziej niż dotychczas okazują oddanie legalnemu Rządowi. Przy
wszelkich działaniach podejmowanych przez nasze oddziały, chłopi albo wskazują nam
podejrzane osoby, albo sami ich chwytają i wydają wojsku.26 stycznia dowódca 7. batalionu
strzelców doniósł Naczelnikowi Wojennemu Oddziału Radomskiego, że chłop z okolic
Miechowa doprowadził […] [powstańca] Szakarowskiego. Z powodu powiększających się z
każdym dniem gromad [powstańczych] w powiecie siedleckim, nakazano 26 stycznia […]просить дозволенія хватать мя-тежниковъ.Съ
цѣлію перехватать возмутителейсобралась въ
г. Клужкѣ близъ Конскатолпа мужиковъ до
3/т. человѣкъ.27 Января Радомскій
Губернаторъполучилъ донесеніе, что
мятежникипокусились войти въ м.
Зволенъ,замѣтивъ волненіе между кресть-
янами этой мѣстности.Выраженіе
крестьянами предан-ности Правительству
мѣстамидоходить до такихъ размѣровъ,
чтонѣкоторые Военные начальники сог-
ласуются принять мѣрыкъ удержанію
крестьянъ въ предѣлахъдолжнаго
повиновенія имъ помѣ-щикамъ.[Dopisek z
boku:] Исправ. Генеральнаго Штаба Штрабе
Капитанъ Бѣлявскій(…)поиска
предпринятаго изъ Замостьякъ
Звѣринцу.
prosić o pozwolenie na schwytanie
buntowników. W celu przechwycenia
podżegaczy zebrał się w m. Klużkie]
blisko Końska tłum chłopów do 3
tysięcy ludzi. 27 stycznia Gubernator
Radomski otrzymał doniesienie, że
buntownicy próbowali wkroczyć do
m. Zwoleń, zauważywszy poruszenie
wśród chłopów w tej okolicy. Wyrazy
oddania chłopów wobec Rządu
miejscami dochodzą do takich
rozmiarów, że niektórzy Naczelnicy
Wojenni zgadzają się podjąć środki w
celu utrzymania chłopów w granicach
należy tego posłuszeństwa wobec ich
dziedziców (gospodarzy). [Dopisek zboku:] P.o. Sztabu Generalnego Sztabskapitan Bielawski(…) poszukiwania podjętego z
Zamościa w kierunku Zwierzyńca.
Tekst opisuje operacje wojskowe wymierzone w polskich powstańców (w tekście określanych
jako мятежники – buntownicy). Data wydarzeń: 23 stycznia. .Obszar działań: Powiaty
opatowski (górna część strony) oraz mariampolski (główna część tekstu – obecnie
Litwa/pogranicze). Dowódca
– Pułkownik Makarowski
(Полковник Макаровский).
Skład oddziału carskiego: 3
kompanie Symbirskiego
Pułku Piechoty, 6. batalion
strzelców, 2 działa oraz 20
kozaków. Cel misji:
Przechwycenie powstańców
zmierzających w stronę
Mariampola oraz rozbicie
partii powstańczych
ukrywających się w lasach w
pobliżu miejscowości takich
jak Czysta Buda (Чистая
Буда), Czupryki (Чуприки) i
Gabryszuki (Габрышуки).
Полковнику Макаровскому
возвратиться немедленно съ
его отрядомъ въ Сувалки.2,
Командированный 24
Января изъ Сувалокъ въ
Августовскій уѣздъ къ
Щучину Маіоръ Крицкій съ
отрядомъ изъ 3хъ ротъ, 1й
сотни казаковъ при 2хъ
орудіяхъ донесъ, что имъ
арестованы по подозрѣнію
одинъ помѣщикъ и одинъчиновникъ.3, Отрядъ войскъ Виленскаго округа разбилъ въ сѣверной части
Августовской губерніи пред. Антоновъ шайку мятежниковъ въ числѣ до 150 человѣкъ.
Убитыхъ 22 и раненыхъ 3. Съ нашей стороны раненъ 1 нижній чинъ и убита одна
лошадь.Во всѣхъ дѣлахъ съ мятежниками потеря нашихъ войскъ была ничтожна, ибо
мятежники вооруженные косами, пиками и охотничьими ружьями не могли вредить
нашимъ…поисковка предприниматая изъ Замостья къ Зверинцу.
Pułkownikowi Makarowskiemu nakazuje się natychmiast powrócić wraz z jego oddziałem do
Suwałk. Oddelegowany 24 stycznia z Suwałk do powiatu augustowskiego w kierunku
Szczuczyna major Kricki (Krycki), stojący na czele oddziału składającego się z 3 kompanii, 1
sotni kozaków oraz 2 dział, zameldował, że pod zarzutem podejrzenia [o współudział]
aresztował jednego właściciela ziemskiego (ziemianina) oraz jednego urzędnika.Oddział
wojsk Wileńskiego Okręgu Wojskowego rozbił w północnej części guberni augustowskiej, w
pobliżu miejscowości Antonowo, partię powstańców liczącą do 150 ludzi. Zabitych zostało
22, a rannych 3 [powstańców]. Po naszej stronie ranny został 1 żołnierz niższego stopnia i
zabito jednego konia.We wszystkich starciach z buntownikami straty naszych wojsk były
znikome, gdyż powstańcy, uzbrojeni w kosy, piki i strzelby myśliwskie, nie byli w stanie
zaszkodzić naszym……akcja poszukiwawcza podjęta z Zamościa w kierunku
ЖурналВоенныхъ дѣйствій въ Царствѣ
ПольскомъСъ 2 до 7 Февраля 1863 года.Отрядъ
командированный отъ Янова къ Фрамполю и
Тлугороду [Тарногруду] возвратился 28 Января
на свои квартиры, не открывъ ни въ этихъ
мѣстечкахъ, ни въ окрестныхъ лѣсахъ
мятежническихъ шаекъ, которыя, какъ показали
жители, дѣйствительно находились въ этой
мѣстности но потомъ удалились къ югу, къ
границамъ Галиціи.Таковъ же былъ результатъ
поиска предпринятаго изъ Замостья къ Звѣринцу
[Зверинцу].
Dziennik Działań Wojennych w Królestwie Polskim
Od 2 do 7 lutego 1863 roku.Oddział wysłany z
Janowa [Lubelskiego] ku Frampolowi i
Tarnogrodowi powrócił 28 stycznia do swoich
kwater, nie wykrywszy ani w tych miasteczkach, ani
w okolicznych lasach partii powstańczych („band
buntowniczych”), które – jak zeznali mieszkańcy –
rzeczywiście znajdowały się w tej okolicy, leczpóźniej oddaliły się na południe, ku
granicy z Galicją. Taki sam był rezultat
rekonesansu podjętego z Zamościa ku
Zwierzyńcowi.
Вследствие известия, что в м. Сточек
(Луковского уезда) собралась шайка
до 300 человек, направлены были в
эту сторону в ночь с 31 Января на 1
Февраля, 2 роты 3-го Стрелкового
батальона из Гарволина.Не найдя
мятежников у Сточка, которые за 3
дня перед сим, удалились в
направлении к Седлецкому уезду,
отряды воротились в Гарволин.3.,
Генерал-Лейтенант Хрущев доносит,
от 3-го Февраля, что колонна
направленная из Замостья к м.м.
Ухань и Терны [или Чемери]
возвратилась в Замостье без всяких
результатов, и другая колонна
высланная из Краснистава, имела
столкновение с мятежниками в м.
Войславице.4., 3-го Февраля
командированы из Люблина 2 роты и
1/2 сотни казаков; под начальством
Маиора Ракузы в м. Ленчну.
Wskutek doniesień, że w miasteczku Stoczek (powiat łukowski) zebrała się partia
[powstańcza] licząca do 300 ludzi, w nocy z 31 stycznia na 1 lutego wysłano w tamte strony
z Garwolina 2 kompanie 3. batalionu strzelców. Nie zastawszy powstańców pod Stoczkiem,
którzy na 3 dni przed tym oddalili się w kierunku powiatu siedleckiego, oddziały powróciły
do Garwolina. Generał-lejtnant Chruszczow donosi z dnia 3 lutego, że kolumna skierowana z
Zamościa do miasteczek Uchanie i Tarnoszyn [lub Czermno] powróciła do Zamościa bez
żadnych rezultatów, a druga kolumna, wysłana z Krasnegostawu, miała starcie z powstańcami
w miasteczku Wojsławice. 3 lutego wysłano z Lublina do miasteczka Łęczna 2 kompanie oraz
pół sotni kozaków pod dowództwem majora Rakuzy.и дальше по Володавской дорогѣ, на которой, по полученнымъ достовѣрнымъ
свѣдѣніямъ, находилась шайка подъ предводительствомъ помѣщика Казимира
Богдановича.
Въ Радомскомъ Военномъ Отдѣлѣ.
1., 1-го Февраля, съ приближеніемъ
отряда высланнаго изъ г. Радома,
шайка мятежниковъ, находившаяся въ
Опочнѣ, удалилась къ монастырю
Студзянка, гдѣ настоятель
благословлялъ бунтовщиковъ на
предстоящій подвигъ. По вступленіи
нашего отряда въ Опочно шайка эта
перешла въ лѣса ктог. Камень, по
дорогѣ между Опочно и Томашовымъ.
5-го Февраля получено изъ Радома
донесеніе что Полковникъ Зверевъ,
занявъ Студзянку, вскорѣ по удаленіи
отряда мятежниковъ, нашелъ тамъ
чугунное орудіе, значительное
количество оружія и запасы […]
Ченстохова.
О дѣйствіяхъ Ченстоховскаго отряда
донесеній еще не получено.
…i dalej drogą Włodawską, na której,
według otrzymanych wiarygodnych
informacji, znajdowała się banda pod
przewodnictwem dziedzica Kazimierza
Bogdanowicza.
W Radomskim Oddziale Wojskowym.
1., 1 lutego, wraz ze zbliżaniem się
oddziału wysłanego z miasta Radomia,
banda powstańców (buntowników),
znajdująca się w Opocznie, oddaliła się w kierunku klasztoru Studzianna, gdzie przełożony
(przeor) błogosławił buntowników na nadchodzący czyn. Po wkroczeniu naszego oddziału do
Opoczna, banda ta przeszła do lasów [koło] Kamienia, na drodze między Opocznem a
Tomaszowem.
5 lutego otrzymano z Radomia doniesienie, że pułkownik Zwiertew (Zwieriew), zająwszy
Studziannę wkrótce po oddaleniu się oddziału powstańców, znalazł tam żeliwne działo,
znaczną ilość broni i zapasy […] Częstochowa.
O działaniach oddziału częstochowskiego doniesień jeszcze nie otrzymano.prowiantu. Przeor klasztoru za sprzyjanie
buntownikom został aresztowany. 2) 31
stycznia pułkownik Czengery zaatakował i
rozbił partię Langiewicza w okolicach
miasteczka Słupia Nowa. Przy tym
odebrano buntownikom trzy drewniane
armaty, 43 konie i kilka podwód z zapasami
żywności; przejęto także wszystkie rzeczy
Langiewicza, wśród których znaleziono
odezwy, plany działań i instrukcje dla
powstania. Powstańcy stracili do 100 ludzi
w zabitych. U nas 1 zabity i 1 lekko
ranny. 3) 5 lutego generał Uszakow
powiadomił, że Langiewicz ze
wszystkimi swoimi oddziałami po klęsce
pod miasteczkiem Słupia Nowa wycofał
się do Staszowa i że 6 lutego wyruszy
tam z Radomia silny oddział z artylerią.
Według wiadomości otrzymanych
przedwczoraj: 4) 3 lutego wysłano z
Lublina 2 kompanie i 1/2 sotni kozaków
pod dowództwem majora Rakuzy do
miasteczka Łęczna.
Dopisek na marginesie: W odniesieniu
do Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej.
Wskutek wiadomości, że miasto Rawa zostało zajęte przez insurgentów [powstańców],(…въ Скерневице. Петрковскій же отрядъ
направился…). Oddział piotrkowski skierował się
w stronę określonych pozycji. Akapit drugi:
Wspomina, że z powodu braku sukcesów w
tamtym kierunku i doniesień o przejściu
powstańców do guberni radomskiej, oddział ten
powrócił do Piotrkowa (…перейти въ Радомскую
губернію, отрядъ этотъ возвратился въ
Петрковъ.). Trzeci akapit: Informuje o wzięciu do
niewoli rannych powstańców oraz o zatrzymaniu
emerytowanego porucznika Litewskiego Pułku o
nazwisku Sokołowski (…отставной Поручикъ Л.
Гв. Литовскаго полка Соколовскій.). Punkt 2:
Opisuje, że w obliczu informacji o zebraniu się
znacznej partii (bando-oddziału) powstańców w
południowo-zachodniej części guberni radomskiej
oraz w okolicach Częstochowy, na zachód od linii
kolejowej, wysłano wsparcie. Wzmocnienie to
wysłana została w kierunku tego
miasta 30 stycznia z Piotrkowa
kolumna ruchoma w sile 500 ludzi
piechoty, 1 ½ sotni kozaków przy
dwóch działach, a oprócz tego
skierowano tam część wojsk ze
Skierniewic.Nie zastawszy w Rawie
insurgentów, oddział z wojsk
Warszawskiego Okręgu
Wojskowego powrócił, zerwawszy
na wszelki wypadek linię wysuniętą
[telegraficzną/czujek] od
Częstochowy. O działaniach
oddziału częstochowskiego nie
otrzymano jeszcze doniesień.
Mowa jest o ruchach oddziałów w
okolicach Skierniewic i Piotrkowaskładało się z 3 rot Pułku Petersburskiego i 1 rot Pułku Keksgholmskiego, które przybyły z
Warszawy drogą żelazną (…въ окрестностяхъ Ченстохова къ западу отъ железной дороги,
посланы на подкрепленіе… изъ Варшавы по железной дороге 3 роты Петербургскаго и
1 Кексгольмскаго).Punkt 4: Pod datą 3 lutego (3го Февраля) wspomina o oddelegowaniu z
Lublina dwóch rot i pół sotni kozaków pod dowództwem majora Rakuzy (…командированы
изъ Люблина 2 роты и 1/2 сотни казаковъ; подъ начальствомъ Маіора Ракузы…).
…скаго Гренадерскихъ полковъ для дѣйствій на Домброво съ сѣверной стороны, съ
южной же стороны, отъ Мышкова, наступаетъ отрядъ нѣкоты Князя Багратіона [/]:
Стрѣлковый баталіонъ, 3 Стрѣлковыя роты Смоленскаго полка, 2 орудія и 1 эскадронъ
драгунъ. —Собранные въ г. Герцахъ 360 человѣкъ нижнихъ чиновъ пограничной
стражи переведены въ Ченстоховъ и вооружены пѣхотными ружьями.5 Февраля
инсургенты заняли Замбковицкую
станцію и приняли всѣ мѣры,
чтобы испортить желѣзную дорогу
со стороны станціи Лазы въ случаѣ
переѣзда войскъ отъ Ченстохова.О
дѣйствіяхъ Ченстоховскаго отряда
донесеній еще не получено.
…pułków Grenadierów do działań na
Dąbrowę [Górniczą] od strony
północnej, natomiast od strony
południowej, od Myszkowa, natarcie
prowadzi oddział księcia Bagrationa:
batalion strzelców, 3 kompanie
strzelców Pułku Smoleńskiego, 2
działa i 1 szwadron dragonów. —
Zebrani w mieście Erce [Herby] w
liczbie 360 ludzi niżsi rangą
funkcjonariusze straży granicznej
zostali przeniesieni do Częstochowy i
uzbrojeni w karabiny piechoty.5
lutego powstańcy zajęli stację
Ząbkowice i podjęli wszelkie środki,
aby uszkodzić drogę żelazną [kolej]
od strony stacji Łazy na wypadek
przemieszczania się wojsk zCzęstochowy.O działaniach oddziału częstochowskiego nie otrzymano jeszcze doniesień.
W Kaliskim Oddziale Wojskowym.1, Podpułkownik Sztabu Generalnego Oranowski, który
wyruszył z Kalisza 21 stycznia z 2 kompaniami Szlisselburskiego Pułku Piechoty w celu
przeszukania lasów ślesińskich (Dziennik Działań Wojennych od 29 stycznia do 2 lutego),
dołączył w miasteczku Konin
do swojego oddziału jeszcze
dwie kompanie, pół plutonu
huzarów oraz 20 kozaków, a
następnie skierował się w
dwóch kolumnach ku
miasteczku Ślesin. Podczas
tego marszu podjazdy,
wysyłane na dalekie
odległości, nie wykryły
śladów uzbrojonych partii
[powstańczych] na całym
użytym obszarze na zachód od
Jeziora Ślesińskiego.24
stycznia podpułkownik
Oranowski powrócił do
Konina, wysławszy oddział
piechoty i oddział lotny drogą
okrężną przez Kraszew do
Konina, w celu
przeprowadzenia rekonesansu
terenu na wschód od Jeziora
Ślesińskiego. Ponieważ i
tym…
śladów partii powstańczych,
wobec czego Generał
Brunner, nie widząc potrzeby
wydzielania osobnych jednostek wojsk z miasta Konina do przeszukiwania okolic, rozkazał
przesunąć jeden szwadron huzarów z oddziału konińskiego do Kalisza.Szwadron ten przybył
do Kalisza 28 stycznia, wraz z oddelegowanymi stamtąd dwoma kompaniami
Szlisselburskiego Pułku Piechoty.30 stycznia Generał Brunner wyruszył z Kalisza wraz z
oddziałem w celu zniszczenia partii powstańczych, które pojawiły się w lasach na prawym
brzegu Warty, pomiędzy Szadkiem, Uniejowem i Poddębicami.W tym samym celu
skierowano z Łęczycy w stronę Uniejowa 30 stycznia […]…ля въ Скуневице.
Пiотрковскій же отрядъ
пѣхотнаго полка подъ
Начальствомъ Маiора
Дышмана.4, Командированный
изъ Отряда 28-го Января отрядъ
въ составѣ 3-хъ ротъ пѣхоты и
60 казаковъ подъ начальствомъ
Полковника Смирнова, для
преслѣдованія шаекъ
скрывающихся въ
Россошицкихъ лѣсахъ,
прошёлъ до колоніи Пильщицъ,
откуда возвратился 29 Января
въ Отрядъ, арестовавъ попутно
нѣсколько подозрительныхъ
лицъ, но нигдѣ не встрѣтясь съ
вооруженными шайками.5, 29-
го Января Военный Начальникъ
Сѣрадзскаго уѣзда, получивъ
извѣстіе, что значительныя
шайки скрываются въ лѣсахъ
Злочевскихъ и Потѣковскихъ
(въ 20 верстахъ къ Югу отъ
Сѣрадза) направилъ 30 Января
изъ Сѣрадза къ Злочеву отрядъ изъ 3-хъ ротъ и 40 казаковъ подъ начальствомъ Маiора
Ганчукова.
Piotrkowski zaś oddział pułku piechoty pod dowództwem majora Dyszmana. Delegowany z
Oddziału 28 stycznia oddział w składzie 3 kompanii piechoty i 60 kozaków pod dowództwem
pułkownika Smirnowa, w celu ścigania band ukrywających się w lasach rossoszyckich,
przeszedł do kolonii Pielszczyce [Pilczyce?], skąd powrócił 29 stycznia do Oddziału,
aresztując po drodze kilka podejrzanych osób, lecz nigdzie nie napotykając uzbrojonych
band.29 stycznia Naczelnik Wojenny powiatu sieradzkiego, otrzymawszy wiadomość, że
znaczne bandy ukrywają się w lasach złoczewskich i potokowskich (o 20 wiorst na południe
od Sieradza), skierował 30 stycznia z Sieradza w stronę Złoczewa oddział złożony z 3
kompanii i 40 kozaków pod dowództwem majora Ganczukowa.Dokument opisuje potyczki
wojskowe, które miały
miejsce pod koniec stycznia
1863 roku (tuż po wybuchu
powstania styczniowego).
Opisuje akcję rosyjskiego
oddziału wysłanego w celu
rozbicia polskiej „szajki”
powstańczej (w
nomenklaturze rosyjskiej:
шайка, инсургенты) w
rejonie miejscowości
Kowal oraz Pilcza
(prawdopodobnie Pilica lub
Pilcza).Główne wydarzenia
opisane w tekście:27
stycznia: Z oddziału
wysłanego z Wilna
wydzielono pododdział
składający się z 2. kompanii
Ołonieckiego Pułku
Piechoty oraz 40 kozaków,
pod dowództwem majora
Nelidowa. Ich celem była
walka z polskimi
powstańcami operującymi
w okolicach miasteczka
Kowal.29 stycznia: Oddział
majora Nelidowa dopadł i
zaatakował powstańców w miejscowości Pilcza. Przed bitwą („w przeddzień tego dnia”)
powstańcy zdołali jednak rozbić pododdział logistyczny (tzw. цейхгауз – tabor/magazyn) 12.
kompanii Ołonieckiego Pułku Piechoty, biorąc do niewoli m.in. urzędników wojskowych i
podoficerów (w tekście: унтер-офицер).Odsiecz: Na pomoc zaatakowanemu taborowi ruszył
poplecznik (podporucznik Myśliwsz/Myślewicz) z oddziałem 30 ludzi tego samego pułku. Po
zebraniu informacji o ruchach powstańców, skierowano przeciwko nim dodatkowe siły.
… маіора Нелидова. Приблизившись къ лесу, занимаемому инсургентами весь отрядъ
перестроился въ боевой порядокъ, имѣя казаковъ по флангамъ и пѣшихъ вступилъ въоный. Продолжая двигаться дальше,
отрядъ въ серединѣ лѣса былъ
встрѣченъ толпою мятежниковъ въ
числѣ до 300 человѣкъ, которые, не
смотря на сильный огонь нашихъ
стрѣлковъ, продолжали наступленіе и
остановившись въ 60 шагахъ отъ цѣпи,
открыли по ней стрѣльбу.Въ это время
часть непріятельскихъ всадниковъ
направилась въ обходъ лѣваго нашего
фланга, но казаки отбили нападеніе и
положили на мѣстѣ 5 человѣкъ.
Отрядъ пѣшихъ инсургентовъ подъ
предводительстомъ ксендза,
двинувшийся впередъ для поддержки
своихъ всадниковъ, былъ также
опрокинутъ резервомъ 7 роты, такъ
какъ…
i… majora Nelidowa. Po zbliżeniu się do
lasu zajmowanego przez powstańców,
cały oddział przeformował się w szyk
bojowy, mając Kozaków na skrzydłach,
a piechota wkroczyła do lasu. Posuwając
się dalej, oddział w środku lasu został
napotkany przez tłum buntowników w liczbie do 300 ludzi, którzy pomimo silnego ognia
naszych strzelców kontynuowali natarcie i zatrzymawszy się 60 kroków od linii, otworzyli do
niej ogień.W tym czasie część wrogich jeźdźców skierowała się w celu obejścia naszego
lewego skrzydła, lecz Kozacy odparli atak i położyli trupem na miejscu 5 ludzi. Oddział
pieszych powstańców pod wodzą księdza, który ruszył naprzód w celu wsparcia swoich
jeźdźców, został również rozbity przez rezerwę 7. kompanii, jako że…
W tekście wspomniano o „szajkach buntowników” (шайки бунтовщиковъ) oraz nazwisku:
„Pułkownik Zaust(…)” (Полковникъ Зауст…).Główny ustęp opisuje potyczkę wojskową z
powstańcami. Buntownicy wycofali się i zdołali ukryć w głębokim, szerokim i zarośniętym
jarze/parowie (широкимъ густымъ обросшимъ оврагомъ). Dowódca Major Nilmen
(Маіоръ Нильменъ) nie zdecydował się na atak od frontu, aby uniknąć strat podczas
przechodzenia przez jar. Zamiast tego nakazał obejść pozycję, by uderzyć na flankę wroga.
Buntownicy, ponosząc ciężkie straty, nie wytrzymali tego ataku i uciekli w kierunkumiejscowości Brzezy / Brzozy (къ д.
Брезезу / Брезозу). Po stronie
nieprzyjaciela zginęło tego dnia do
150 ludzi, w tym 2 przywódców
szajek (2 предводителя шаекъ). Do
niewoli wzięto 4 osoby. Wojsko
przejęło m.in. 2 furgony (wozy) z
zaopatrzeniem, żywność, broń
myśliwską (охотничье оружіе) oraz
21 sztuk broni palnej/karabinów
(ружей).
„Następnego dnia, 30 stycznia,
oddział powrócił do Włocławka. 2,
Według informacji dostarczonych
przez lokalną policję wojskową
okazuje się, że w powiecie
gostynińskim 24 stycznia kilku
konnych powstańców zajęło wsie
Ząbków Stary, Ząbków Nowy i
Bielno [miejscowości w okolicach
Gostynina/Gąbina]… i zbierali tam
zapasy dla bandy znajdującej się w
lasach koło wsi Solec.” Część 3:
Planowany atak i zmiana planów
(Kutno, Płock, Mława).
4 Февраля предполагалось
атаковать эту шайку
одновременнымъ движениемъ
отрядовъ изъ Кутна и Плоцка. Но
Военный начальникъ Плоцкаго отдела уведомилъ по телеграфу, что по случаю
неожиданнаго отправления подвижной колонны къ Млаве…
4 lutego planowano zaatakować tę bandę równoczesnym uderzeniem oddziałów z Kutna i
Płocka. Jednak Naczelnik Wojenny oddziału płockiego zawiadomił telegraficznie, że z
powodu niespodziewanego wysłania kolumny ruchomej w kierunku Mławy, nie może…
1.Wiadomości wojskowe, że partia buntowników zbiera się w lasach wokół Nieporętu;
wysłano 4 lutego z Warszawy szosą radzymińską 1 kompanię Lejb-Gwardii Wołyńskiego
Pułku, 25 donieckich i 25 liniowych kozaków.Podczas marszu tej kolumny w kierunkuRadzymina, partia z Nieporętu
przeszła przez linię kolejową i
skierowała się ku Okuniewowi,
skąd rozproszyła się w różnych
kierunkach.W Okuniewie
aresztowano księdza i 2
właścicieli ziemskich (ziemian).
2. W okolicach stacji Czyżew i
Łapy, na Kolei Warszawsko-
Petersburskiej, ponownie
pojawiły się partie buntowników.
3 lutego powstań…
20 wiorst od Iłży, zaatakowali
patrol kozacki, ranili setnika
Rasowa i jednego urzędnika
(podoficera kozackiego) oraz
zabili kozaka. W celu ścigania tej
bandy generał Tener skierował 4
lutego wieczorem z Iłży kolumnę
ruchomą w składzie 1/2 kompanii
piechoty i 50 kozaków.[Dopisek
na marginesie:] W Iłżeckim
Okręgu Wojskowo-
Szkoleniowym / partii
powstańców, pozostających…1,
Pułkownik Wałujew,
dowiedziawszy się w miasteczku
Maków [lub Makosz/Makosze] o
przebywaniu w okolicach tegoż
miasteczka partii powstańców,
pozostawił tabor oddziału pod
osłoną jednej kompanii, a z drugą
kompanią, usadzoną na
podwodach obywatelskich
(wozach chłopskich), oraz ze
seciną kozaków, o świcie 4
lutego, udał się marszem w ślad za
bandą.We wsi Zajsek chłopizeznali, że partia, która była w tej wsi
poprzedniego wieczora, oddaliła
się…Kontekst historyczny i kluczowe
pojęciaInsurgenci / Banda (инсургенты /
шайка): W oficjalnych raportach
Imperium Rosyjskiego polscy powstańcy
styczniowi byli formalnie nazywani
„insurgentami” lub pogardliwie
„bandami” (шайки).Miejscowości: W
tekście wyraźnie przewija się Iłża (miasto
w województwie mazowieckim) oraz
wieś Zajsek (prawdopodobnie
historyczna nazwa lub zapis fonetyczny
lokalnej osady w tamtym
rejonie).Podwody obywatelskie
(обывательскія подводы): Wojsko
carskie masowo konfiskowało i
wykorzystywało wozy lokalnych
chłopów i mieszkańców (podwody), aby
drastycznie zwiększyć mobilność swojej
piechoty podczas pościgów za polskimi
oddziałami partyzanckimi.
[mieszczan] suchowolskich, że pułkownik
Wałujew, odesławszy
rannych…poważnie/sam(?) wiózł na swojej
podwodzie dowódcę bandy. Po pewnym
czasie powracający kozak zameldował, żebanda powstańców znajduje się w Podriańskim
Lesie, w pobliżu wsi Podria… [prawdopodobnie
Podrzecze lub Podradzie].Otrzymawszy tę
wiadomość, pułkownik Wałujew z 80 ludźmi
piechoty i częścią kozaków pośpiesznie udał się we
wskazane miejsce i zatrzymawszy oddział na krótki
odpoczynek, skierował kozaków galopem w stronę
lasu, aby okrążyć zebrany tam tłum powstańców,
odciąć im drogi ucieczki do sąsiednich wielkich
lasów i zepchnąć ich w stronę rzeczki i błot.Kozacy
szybko wykonali ten manewr i natychmiast
zawiązali wymianę ognia z powstańcami. W
międzyczasie nadciągnęła piechota, którą…
Dokument opisuje starcie rosyjskiego oddziału z
polskimi powstańcami (prawdopodobnie z okresu
powstania styczniowego):Lokalizacja:
Wspomniane są Skierniewice oraz
oddział piotrkowski. Walki toczyły się
w gęstym lesie i na bagnach.Przebieg
walki: Powstańcy zostali otoczeni
przez rosyjską piechotę i kozaków.
Mimo silnego ognia krzyżowego nie
chcieli się poddać. Ostateczny cios
zadał im atak na bagnety.Straty
powstańców: Śmierć poniosło 23
ludzi, w tym ich dowódca (zapisany
jako Tinc Sztejker / Sztejnker). 33
zostało rannych, a 7 wzięto do niewoli.
Rosjanie przejęli około 30 sztuk broni
palnej oraz broń białą. Partia broni
została porzucona przez powstańców
w bagnie.Straty rosyjskie:
Kontuzjowany (ranny) został 1 kozak,
zginęły też 3 konie.
oddziału skierował się z powrotem do
Płońska, dokąd przybył 30 stycznia. Po
dwudniowym odpoczynku Pułkownik
Wałujew ponownie wyruszył ze swoim oddziałem z Płońska w celu ścigania partii[powstańczych], które pojawiły się w okolicach Pułtuska.2., Dowódca 18. Dońskiego Pułku
Kozaków Pułkownik Rydiczkin, wysłany z oddziałem (1 kompania Niżegorodzkiego Pułku
Piechoty i sotnia kozaków) z Nasielska do północnej części powiatu ostrołęckiego w celu
ścigania partii powstańców w liczbie do 100 ludzi, która wcześniej napadła na posterunek
graniczny w miejscowości Dąbrowa
(Ostrołę…
…wspomnianej szajki przy wsi Piaseczno,
lecz buntownicy zdołali ukryć się w
kierunku wsi Glinki (powiatu
pułtuskiego), dokąd w ślad za nimi ruszył
także oddział pułkownika Radiczkina.23
stycznia partia buntowników napadła na
posterunek graniczny w miasteczku
Janów, zabierając z magistratu sumę
miejską w wysokości 504 rubli, przy czym
pod pokwitowaniem odbioru pieniędzy
podpisał się niejaki Kolbe, przywódca
powstańczej szajki.3 lutego o godzinie 8
rano otrzymano w Mławie wiadomość, że
szajka Kolbego w liczbie do 100 ludzi
zbliżyła się do wsi Dębsk i Słobogurów (?)
[około 6 wiorst od Mławy]. Wskutek tego
doniesienia natychmiast wysłano z Mławy
oddział złożony z 90 ludzi z kompanii
Niżnonowogrodzkiego Pułku Piechoty
oraz 50 kozaków z 18. Pułku
Dońskiego.[Poniżej] …Kozacy [zdobyli
pewną] ilość broni białej. U nas
kontuzjowany został 1 kozak i zabito 3
konie. Ponieważ według posiadanych
informacji…
Dębek, gdzie dognawszy insurgentów (powstańców),otworzyli do nich ogień. Buntownicy
rzucili się do lasu, a kozacy po zsiednięciu z koni rzucili się za nimi i prześladowali ich
naodległości 5 wiorst. Buntownicy stracili do 30 zabitych i 16 wziętych do niewoli.Oprócz
tego u nieprzyjaciela przejęto 3 pu-dy kul (ok. 49 kg), dużo broni, kilka wozów i 15 koni. Znaszej strony 2 rannych. 4 Oddziały wysłane 27 stycznia z Płocka i Lipna w celu
prześladowania partii (bandy), która pojawiła się w północnej części lipnowskiego powiatu,
po połączeniu się w osadzie Sierpc, skierowały się stamtąd ku Rypinowi, lecz buntownicy, na
widok naszych wojsk,rozproszyli się. Według wskazówek powiatowego oficera żandarmerii,
znajdującego się przy oddziale, aresztowano do 50 osób należących do partii lub…
Dokument dotyczy skazania na karę
śmierci dwóch polskich przestępców
politycznych. Po lewej stronie znajduje
się oficjalna pieczęć nagłówkowa
urzędu. Zarząd Naczelnika Wojennego
miasta Łodzi z okolicami i powiatu
sieradzkiego (Управление Военнаго
Начальника г. Лодзи съ
окрестностями и Сьрадзскаго уѣзда).
Raport datowany jest na 23 kwietnia
1864 roku (w okresie bezpośrednio po
powstaniu styczniowym). Skierowany
jest do Wojennego Naczelnika Oddziału
Kaliskiego (Военному Начальнику
Калишскаго отдѣла). Sąd Polowy
skazał przestępców politycznych na karę
śmierci przez powieszenie (кь смертной
казни чрезь повѣшаніе).
Skazani Mieszczanin Walenty
Grzelak (Валентій Гржелакь),
lat 24.Chłop Józef Juraszewski
(Іосифь Юрашевскій), lat 21.
Skazani zostali uznani za
winnych przynależności do
„tajnej organizacji
rewolucyjnej” (powiązanej z
strukturami powstańczymi).Rozkaz dla wojsk Warszawskiego Okręgu
Wojskowego 21 stycznia 1864 roku Nr 10 Jutro, 22
stycznia / 3 lutego o godzinie 10 rano, na glasisie
Cytadeli Aleksandrowskiej zostanie wykonana kara
śmierci przez powieszenie na przestępcy politycznym
Józefie Jankowskim. —W związku z tym zarządzam:
W celu asystowania przy egzekucji wyprowadzić do
szyku:Z każdego 3-batalionowego pułku 3.
Gwardyjskiej Dywizji Piechoty, jeden pluton
zbiorczy w składzie: 1 oficer, 6 podoficerów i 75
szeregowych (po 5 ludzi z kompanii) wraz z pełną
kompijną rzeszą trębaczy i doboszów. —Z 2.
Grenadierskiego Batalionu Strzelców i 1. Batalionu
Saperów jeden pluton zbiorczy w składzie: 8
podoficerów i 48 szeregowych (po 1 podoficerze i 6
szeregowych z każdej kompanii) wraz ze zbiorczą i
pełną kompijną rzeszą doboszów i trębaczy z 1.
Batalionu Saperów. —Z Żmudzkiego
(Samogitijskiego) i Moskiewskiego Pułku
Grenadierów, osobny pluton zbiorczy w składzie:
1 oficer, 6 podoficerów i 72 szeregowych, również
przy pełnych kompijnych rzeszach trębaczy i
doboszów.Z każdego pułku kawalerii, po 1
podoficerze i 10 szeregowych, pod dowództwem 1
oficera wraz z pełnymi rzeszami szwadronowymi
z Lejb-Gwardii Grodzieńskiego Pułku Huzarów.
—
Dokument ten, to dziewiętnastowieczny rosyjski
dokument urzędowy z okresu po powstaniu
styczniowym (datowany na 21 czerwca 1864 roku).
Jest to raport wojskowy dotyczący wykonania
wyroku śmierci na żołnierzu.Oto szczegółowe
odczytanie i tłumaczenie najważniejszych sekcji
dokumentu:1. Nagłówek urzędowy (lewa górna
strona)Tekst oryginalny: УПРАВЛЕНІЕ
ВОЕННАГО НАЧАЛЬНИКА Г. ЛОДЗИ СЪ
ОКРЕСТНОСТЯМИ И СЪРАДЗСКАГО
УЪЗДАTłumaczenie: Zarząd Naczelnika
Wojennego Miasta Łodzi z Okolicami i Powiatu
Sieradzkiego.Data i numer wychodzący: 21
czerwca 1864 r., Nr 5765.2. Adresat (prawa górnastrona)Dokument jest skierowany do Naczelnika Wojennego Okręgu Kaliskiego (Военному
Начальнику Калишскаго…).3. Główna treść (Raport)Typ dokumentu: Raport
(Рапортъ).Opis sprawy: Dotyczy wyroku polowego sądu wojskowego (Приговоръ полеваго
военнаго суда) zatwierdzonego
w tamtejszym okręgu
wojskowym.Skazany:
Szeregowy Michał Grabowski
(рядовымъ … Михаиломъ
Грабовскимъ) z 7
Grenadierskiego Żmudzkiego
Pułku im. Arcyksięcia Franciszka
Karola (7 гренадерскаго
Самогитскаго Эрцъ-Герцога
Франца Карла полка).Wyrok i
wina: Skazany na karę śmierci
przez rozstrzelanie (къ смертной
казни чрезъ разстреляніе) za
ucieczkę (dezercję) w 1863 roku
z pełnym uzbrojeniem (за побегъ
въ 1863 году … съ полнымъ
вооруженіемъ).4. Adnotacja na
marginesie (lewa strona)Tekst:
Объ исполненіи конфирмаціи
надъ рядовымъ
ГрабовскимъTłumaczenie: O
wykonaniu zatwierdzenia
(konfirmacji) wyroku nad
szeregowym Grabowskim.
Dokument jest końcową częścią raportu wojskowego podpisanego przez Naczelnika
Wojennego, którym był pułkownik Kazimierz Ernroth (późniejszy generał w służbie
rosyjskiej i bułgarskiej premier).Tekst tłumaczenia:[270][…] [bro]ni i amunicji dla polskich
powstańców, u których służył jako podoficer i wielokrotnie uczestniczył z nimi w starciach
przeciwko naszym wojskom, został przeze mnie zatwierdzony 20 czerwca bieżącego roku i w
dniu dzisiejszym o godzinie 7 rano został wykonany.Naczelnik Wojenny,Pułkownik
ErnrothW zastępstwie Starszego Adiutanta, Porucznik Baranowski
Dokument to Rozkaz Ministra Wojny Imperium Rosyjskiego wydany w Sankt Petersburgu 2
października 1865 roku (numer 339). Dotyczy on zmiany zasad karania więźniów
(aresztantów) w wojskowych rotach inżynieryjnych, nawiązując do wcześniejszej reformy z
1863 roku, która znosiła brutalne kary cielesne (bicie szpicrutami). ПриказъВоеннаго
МинистраС. Петербургъ. Октября 2 дня 1865 года.№ 339.Государь Императоръ,согласно заключенію Генералъ-Аудиторіата, Высочайше повелѣть соизволилъ: впредь
до предстоящаго преобразованія арестантскихъ ротъ Инженернаго Вѣдомства
постановить слѣдующія правила:Крѣпостные арестанты за преступленія совершенныя
ими въ бытность въ арестантскихъ ротахъ и подвергавшія ихъ, до воспослѣдованія
Высочайшаго повелѣнія, объявленнаго въ приказѣ 17го Апрѣля 1863 года, наказанію
шпицрутенами…
Rozkaz Ministra Wojny S. Petersburg. 2 października 1865 roku.Nr 339.Najjaśniejszy Pan
(Cesarz), zgodnie z opinią Audytoriatu Generalnego, Najwyżej raczył nakazać: do czasu
mającej nastąpić reorganizacji rot aresztanckich Departamentu Inżynieryjnego ustanowić
następujące zasady:Aresztanci twierdzy za przestępstwa popełnione przez nich w czasie
pobytu w rotach aresztanckich, które to przestępstwa podlegały – do czasu wydania
Najwyższego nakazu ogłoszonego w rozkazie z dnia 17 kwietnia 1863 roku – karze
szpicrutami…
Roty aresztanckie, to karne jednostki
wojskowo-budowlane w Imperium
Rosyjskim, w których więźniowie
odpracowywali swoje wyroki przy ciężkich
robotach (np. budowie twierdz).Kara
szpicrutami: Polegała na biczowaniu
skazanego prętami (szpicrutami) podczas
przejścia przez szpaler żołnierzy.
Wspomniany w tekście rozkaz z 17 kwietnia
1863 roku był przełomowy, ponieważ
formalnieniósł w rosyjskiej armii większość
okrutnych kar cielesnych, w tym właśnie
szpicruty.
…lub tej samej karze z przeniesieniem do
niższej kategorii, nie są skazywani na karę
chłosty prętami (szpicyrutami), lecz podlegają
samotnemu więzieniu w osobnych karcerach i
z trzymaniem w okowach. Okres tego
uwięzienia określa się, zależnie od stopnia winy, dla pierwszych z nich od jednego do trzech
miesięcy, a dla podlegających przeniesieniu do niższej kategorii od trzech do sześciu miesięcy,
według uznania osób karzących, którym do ostatecznego zatwierdzenia (konfirmacji)
przedstawiane są wyroki wojskowych komisji sądowych.2.) W nadzwyczajnych przypadkach
poważnego naruszenia dyscypliny wojskowej przez więźniów twierdzy, wywołujących
konieczność natychmiast…]Wojskowy Kodeks Karny Księga 2.
— art. 450. Więźniowie twierdzy za
przestępstwa popełnione w czasie
pobytu w rotach aresztanckich są
karani na mocy konfirmacji
(zatwierdzenia wyroku)
Komendanta lub wyższego
dowództwa.Uwaga. Głównym
Przełożonym tych miejsc, w których
znajdują się roty aresztanckie
Departamentu Inżynieryjnego,
zezwala się na zatwierdzanie i
wykonywanie wyroków Sądów
Wojskowych wobec aresztantów,
którzy dokonają ucieczki w celu
uwolnienia się z rot aresztanckich, z
tym że…
Dokument dotyczy XIX-wiecznych
procedur wojskowo-sądowych w
Imperium Rosyjskim, związanych z
kompaniami aresztanckimi w
twierdzach.297aby byli oni
skazywani nasurowszą karę.
Wojskowo-sądowesprawy
dotyczące aresztantów
kompaniiaresztanckich,
znajdujących się w:
Narwie,Sveaborgu, Wyborgu,
Rewlu (Tallinnie), Dyjamencie
(Daugavgrīva),Bobrujsku i Brześciu
Litewskim, onieprawidłowościach
w tych miejscach […]nych
Dowódców Wojskowych, upoważ-
nić dawnym porządkiemdo rewizji
przez Generała-Inspekto-ra ds.
Inżynierii.Mieszkańcy (?) …Rozkaz dzienny dowództwa garnizonu warszawskiego
nr 150.Data wydania: 7/19 sierpnia 1864 roku
(podwójna datowanie według kalendarza juliańskiego i
gregoriańskiego).Treść wyroku: Zapowiedź wykonania
wyroku śmierci przez rozstrzelanie na Iwanie
Puzyrczuku (Иван Пузырчук), pełniącym funkcję
trębacza (горнист) w Petersburgskim Pułku
Grenadierów im. Króla Fryderyka Wilhelma III. Został
on uznany za przestępcę politycznego (co w realiach
1864 roku w Warszawie oznaczało zaangażowanie lub
sprzyjanie polskiemu Powstaniu
Styczniowemu).Miejsce i czas egzekucji: Fosa Cytadeli
Aleksandrowskiej w Warszawie (obecnie Cytadela
Warszawska), następnego dnia – 8/20 sierpnia 1864
roku o godzinie 10:00 rano.W dalszej części dokumentu
(punkt 1) dowództwo szczegółowo instruuje podległe
jednostki wojskowe (m.in. 3. Gwardyjską Dywizję
Piechoty, Carskosielski Batalion Strzelców,
Moskiewski Pułk Grenadierów), jakiej
wielkości oddziały mają zostać sformowane
(oficerowie, podoficerowie i szeregowi) w
celu asystowania przy egzekucji i
zabezpieczenia wydarzenia.
Upewniwszy się w ten sposób, że szajka
[oddział powstańczy] się rozproszyła,
podpułkownik Borowski wraz z oddziałem
skierował się w stronę miasta Opoczna i
przechodząc przez wąwóz, natknął się na
partię (wielkość szajki) w liczbie nie
większej niż 21 ludzi, z których trzech
zostało zabitych, a trzech wzięto do niewoli,
natomiast pozostali, korzystając z
rozgałęzionych ścieżek, zdołali się ukryć. —
Zanocowawszy we wsi Ossowo, nad ranem
2 listopada oddział przybył do
Piotrkowa.Dowiedziawszy się o starciu,
które miało miejsce w mieście Opocznie,generał major hrabia Totleben skierował niezwłocznie z Lipna oddział składający się z 2 rot i
sotni kozaków pod dowództwem podpułkownika Czajkowskiego z Pułku Litewskiego ku
wąwozowi Lasów Piotrkowskich w celu przeszukania tamtejszego majątku instytutowego
[folwarku], leżącego po prawej stronie drogi do Wielkopola. Oddział ten, prowadząc
poszukiwania ukrywających się buntowników, dowiedział się od mieszkańców wsi, że rozbita
w pobliżu Opoczna szajka całkowicie się rozproszyła, a buntownicy pojedynczo
kontynuowali…
Kolejny dokument, to Żurnał
Wojennych Diejstwij w Carstwie
Polskom” No 20 [Dziennik działań
wojennych w Królestwie Polskim
nr 20]
Архивный шифр 1/237/0/1/2
Даты 1863 – 1863
Архив Archiwum Główne Akt
Dawnych
Коллекция Materiały różne
dotyczące Powstania
Styczniowego z rosyjskich
kancelarii wojskowych. Akta
dowódców i władz wojskowych
rosyjskich
Żurnał Wojennych Diejstwij w
Carstwie Polskom” No 20
[Dziennik działań wojennych w
Królestwie Polskim nr 20]. Fot.
Autor
Nagłówek dokumentuKopia. Nr
20.DZIENNIK DZIAŁAŃ
WOJENNYCH W KRÓLESTWIE
POLSKIMw Lubelskim Oddziale WojskowymOd \(\frac{17}{29}\) kwietnia do
\(\frac{25\text{\ kwietnia}}{7\text{\ maja}}\) 1863 roku.Treść raportu (Podsumowanie
najważniejszych punktów)Tekst opisuje operacje wojsk carskich przeciwko polskim
oddziałom powstańczym (nazwanym w tekście „bandami” i „buntownikami”) w okolicach
Siedlec:Potyczka z oddziałem Micewicza: Raport bazuje na szczegółowym doniesieniu o
rozbiciu oddziału (partii) Konstantego Micewicza w dniach 12–17 kwietnia.Akcja podoficera
Jefimowa: W nocy z 10 na 11 kwietnia ppor. Jefimow z pułku wołogodzkiego wraz z 50
kozakami wyruszył z Siedlec. Dowiedziawszy się o obecności powstańców w lasach wokół
wsi Gręzówka, wezwał posiłki, a sam wkroczył do wsi.Schwytanie dowódcy: Jefimow
zaskoczył powstańców w domostwie należącym do dziedzica i zdołał pojmać wyznaczonego
na dowódcę partii Konstantego Micewicza. Pozostał we wsi, by nie zaalarmować reszty siłpowstańczych stacjonujących w pobliskim
lesie.Nadejście sił głównych: Do wsi dotarły
wezwane posiłki z Siedlec pod dowództwem
podpułkownika Fofanowa (kompanie
kostromskiego pułku piechoty oraz szwadron
smoleńskiego pułku ułanów).Starcie pod
Klinkami: Wojska rosyjskie dostrzegły około
50 powstańczych jeźdźców wysłanych
przeciwko kozakom Jefimowa. Rosyjska
kawaleria odepchnęła ich z powrotem w
stronę lasu, gdzie Rosjanie zostali ostrzelani
przez powstańczą piechotę. Do akcji
wkroczyła 12. kompania pułku
kostromskiego, która oddała salwę i – według
raportu – zabiła na miejscu do 30 powstańców.
Żurnał Wojennych Diejstwij w Carstwie
Polskom” No 20 [Dziennik działań
wojennych w Królestwie Polskim nr 20]. Fot.
Autor
– 2 –
Buntownicy, zaatakowani niespodziewanie przez naszą piechotę, wycofali się w nieładzie w
głąb lasu i byli ścigani na dystansie 10 wiorst aż do wsi Olsznica i Domaniec.W bandzie tej
znajdowało się 200 pieszych i 50 konnych powstańców; spośród nich zabitych zostało ponad
100 ludzi, a do niewoli wzięto dwóch; oprócz tego zdobyto 7 koni i kilka sztuk różnej broni.
Po naszej stronie zabitych i rannych nie było.Następnego dnia oddział przeszukał okoliczne
lasy, przy czym wzięto do niewoli jeszcze trzech powstańców, a 13 kwietnia powrócił do
Siedlec.
Na podstawie wiadomości o przejściu z Galicji do Królestwa znacznych band w kierunku
Tarnogrodu, skierowano tam 16 i 17 kwietnia z Janowa, w celu wzmocnienia znajdującego się
tam oddziału, 1½ kompanii, kolejne 3½ kompanii, pluton Baterii Dońskiej i część kozaków,
pod dowództwem pułku piechoty archangielogrodzkiego majora Szterberga.20 kwietnia
otrzymano z Lublina depeszę, że major Szterberg z 4 kompaniami i 2 działami zaatakował 19
kwietnia dwutysięczną partię Jeziorańskiego, uzbrojoną w austriackie sztućce, rozlokowaną
w ufortyfikowanym obozie, przy granicy państwowej, w gęstwinie leśnej otoczonej błotami.
Jednak przekonawszy się o niedostępności pozycji nieprzyjaciela, nie zdecydował się na
ponowienie ataku ze stosunkowo słabymi siłami i wycofał się do wsi Borowy-Młyn, gdzie
połączył się z oddziałem majora Ogolina skierowanym z Tomaszowa. U nas zabitych zostało7, rannych 9.Generał-lejtnant Chruszczow nakazał wzmocnić oddział majora Szterberga i
polecił pułkownikowi Miednikowowi objąć osobiste dowództwo.
Dowódca 5. Batalionu Strzelców pułkownik Cwiciński, wyruszywszy 15 kwietnia z Kurowa
z 2 kompaniami i 24 kozakami, dogonił następnego dnia bandę w pobliżu wsi Chruślina i
całkowicie ją rozbił. Zabitych około 100, zdobyto sztandar, wiele broni i tabor. U nas rannych
zostało 6 strzelców.Oddział z Siedlec pod dowództwem majora Antuszewicza (2 kompanie
kostromskiego pułku piechoty, pluton 4. baterii konno-lekkiej, pół szwadronu smoleńskiego
pułku ułanów i 50 kozaków), 19 dnia miesiąca rozbił w Lesie Bojarskim, na północ od
Kosowa, bandę Lutego w liczbie
ponad 100 ludzi. Buntowników zabito
20. U nas strat nie było. Błota
przeszkodziły w ściganiu
nieprzyjaciela.
Oddziały prowadzące poszukiwania
od 10 do 14 kwietnia: a) na obszarze
między Łosicami, Zalesiem i częścią
rzeki Bug od twierdzy Brześć Litewski
do Gródka. b) po prawym brzegu
Wisły między Iwanogrodem a
Maciejowicami i na prawo od rzeki do
szosy oraz c) po obu stronach gościńca
z Radzynia do Włodawy, nie
napotkały band.
Żurnał Wojennych Diejstwij w
Carstwie Polskom” No 20 [Dziennik
działań wojennych w Królestwie
Polskim nr 20]. Fot. Autor
– 3 –
W RADOMSKIM OKRĘGU WOJSKOWYM1) O działaniach oddziału Biełozierskiego
Pułku Piechoty pod dowództwem sztabskapitana Obuchowa (3. kompania strzelecka i 27
kozaków) pod wsią Czermno otrzymano szczegółowy raport.Wspomniany oddział,
wyruszywszy z miasta Radomska (nad Drogą Żelazną Warszawsko-Wiedeńską) 8 kwietnia,
udał się śladami szajki w kierunku wsi Kitlin i miasteczka Przedbórz, i tego samego dnia
przybył na nocleg do wsi Czermno. Otrzymawszy tam wiadomość o obozowaniu szajki w
odległości 7 wiorst, sztabskapitan Obuchow nazajutrz, 9 kwietnia, ruszył we wskazanym
kierunku. W odległości 4 wiorst za wsią kozacy schwytali bez wystrzału dwóch powstańcówstojących na czatach, którzy doprowadzili oddział do obozu bandy od tej strony, z której
przeciwnik zupełnie nie spodziewał się ataku.
Sto kroków od pozycji nieprzyjacielskiej napotkano powóz, w którym jechał (jak się później
okazało) przywódca szajki Zawadzki, który natychmiast dał sygnał strzałami o zbliżaniu się
wojska. Powstańcy w odległości 50 kroków powitali naszą linię salwą, przy czym śmiertelnie
zranili dowódcę oddziału, sztabskapitana Obuchowa. Strzelanina trwała potem przez około
dwie godziny. Nieprzyjaciel trzymał się uporczywie na swojej pozycji, a nawet wysłał
kolumnę kosynierów w celu obejścia naszego skrzydła.Wtedy setnik Bogajewski, który objął
dowództwo nad oddziałem, wysłał kozaków pod dowództwem urzędnika Isajewa przeciwko
obchodzącej nas kolumnie, a sam, spieszywszy się, stanął na czele oddziału i z kosą w ręku
[odebraną powstańcom] rzucił się wraz z piechotą na powstańców na bagnety i wyparł ich z
obozu.Pościg trwał na dystansie 2 wiorst, aż do całkowitego rozproszenia szajki.Wszystkie
ładunki zostały wystrzelane, tak że ludzie ładowali strzelby śrutem i prochem zdobytym w
obozie nieprzyjaciela. Brak amunicji oraz nieprzebyty, bagnisty teren zmusiły do zaprzestania
natarcia, tym bardziej że niedobitki szajki rozbiegły się pojedynczo we wszystkie strony.U nas
w tym starciu zabitych zostało: 4 szeregowych; rannych: sztabskapitan Obuchow (zmarł
następnego dnia), 9 szeregowych, 1 kozak oraz 16 koni kozackich. Nieprzyjaciel stracił do
100 ludzi w zabitych (w tym 3 księży) i 3
wziętych do niewoli. Oprócz tego zdobyto 44
strzelby, 20 koni, naczynia kościelne,
korespondencję i mapy geograficzne.
Znajdujące się w obozie zapasy broni i
warsztaty, z powodu braku podwód, zostały
połamane i częściowo zatopione.
2) O działaniach pod wsią Stefanów
(dziennik działań wojennych od 12 do 17
kwietnia) otrzymano następujący
szczegółowy raport.Major Doniec-
Chmielnicki z Połockiego Pułku Piechoty,
zostawiwszy w mieście Opoczno 100 ludzi,
wyruszył z pozostałymi 220 niższymi
stopniami 6. i… [tekst urywa się na dole
strony]
Żurnał Wojennych Diejstwij w Carstwie
Polskom” No 20 [Dziennik działań
wojennych w Królestwie Polskim nr 20].
Fot. Autor
— 4 —kompania tego samego pułku [wyruszyła] w celu przeszukania okolic. Przybywszy tego
samego dnia do wsi Pnisucha (Przysucha) i obszedłszy nazajutrz 12 sąsiednich wsi oraz lasy
otaczające Pnisuchę, major Chmielnicki udał się wraz z oddziałem na nocleg do wsi Żuków,
dokąd według zeznań mieszkańców przechodziły z różnych miejsc bandy liczące od 15 do
200 ludzi.10 kwietnia, otrzymawszy w Żukowie wiadomość, że bandy znajdują się w lasach
w kierunku wsi Niekłań, oddział ruszył ich śladem przez gęsty las. Po minięciu Stefankowic
(Stefanowa) posuwający się na przedzie kozacy dali znać, że na wzniesieniu dostrzeżono
jeźdźców nieprzyjaciela. W następstwie tego idący po stronie drogi łańcuch strzelców z dwóch
półplutonów, wzmocniony jeszcze jednym półplutonem, natychmiast ruszył naprzód i
zbliżywszy się do nieprzyjaciela, otworzył ogień. Buntownicy (powstańcy) zaczęli się
wycofywać i naprowadzili oddział na swoje główne siły, uszykowane w kilka kolumn,
osłaniane przez strzelców ukrytych w krzakach. Wojska nasze, powitane gęstym ogniem
insurgentów (powstańców), poniosły w krótkim czasie znaczne straty i dlatego zmuszone były
cofnąć się na polanę, lecz i tutaj, zagrożone obejściem z obu flanek i spychane z frontu przez
gęste kolumny, wycofały się dalej ku wsi Stefankowice i zajęły tam silną pozycję. Wówczas
buntownicy, zaprzestawszy pościgu, oddalili się z powrotem do lasu, a major Chmielnicki,
mając wielu rannych wymagających natychmiastowego opatrzenia i straciwszy do 60 ludzi
wyeliminowanych z walki, zmuszony był wycofać się dalej ku Żukowowi, skąd tego samego
10 kwietnia powrócił do Opoczna.
Podczas tego marszu za wsią Gielniów oddział został jeszcze raz zaatakowany przez konną
bandę buntowników, w wyniku czego kompanie natychmiast sformowały czworobok (kare) i
ostrzeliwując się w marszu, wycofały się drogą do
pobliskiego lasu, tracąc jednego szeregowca, który
został ranny. Insurgenci doszli do lasu, po czym
zawrócili w stronę Gielniowa.W starciu pod
Stefankowicami ciężko ranny i wzięty do niewoli
został dowódca 6. kompanii, kapitan Nikiforow;
inny oficer, podporucznik Macijewski, został
ranny w nogę, lecz podążał na froncie i pozostawał
jedynym pomocnikiem dowódcy
oddziału.Rannych żołnierzy niższych stopni
[było] 20. Ponadto spośród 35 żołnierzy niższych
stopni zaginionych bez wieści podczas walki
(dziennik działań wojennych od 12 do 17
kwietnia): 8 rannych przewieziono do Radomia, 9
dołączyło w Pnisusze do 7. kompanii Połockiego
Pułku Piechoty, która przybyła tam z Końskich, a
18 poległo w czasie walki. Znajdujących się przy
oddziale pięciu kozaków i 1 żandarm zaginęli bez
wieści. Żurnał Wojennych Diejstwij w Carstwie
Polskom” No 20 [Dziennik działań wojennych w Królestwie Polskim nr 20]. Fot. AutorGenerał-Lejtnant Uszakow donosi, że powstańcy, wyparci przez nasze sześć kolumn
ruchomych z powiatu opoczyńskiego, od 20 kwietnia zaczęli pojawiać się w powiatach
opatowskim i radomskim.4) Major Klewcow z Noworosyjskiego Pułku Dragonów, który
wyruszył 15 kwietnia z Ostrowca w celu przeprowadzenia zwiadu wraz z oddziałem złożonym
z jednego szwadronu dragonów i 8. kompanii Mohylewskiego Pułku Piechoty, po przybyciu
do miasteczka Brody i otrzymaniu tam doniesienia, że w domu zarządcy zakładów żelaznych
znajdują się zapasy żywności dla insurgentów (powstańców), przystąpił niezwłocznie do
przeszukania tego domu(*). W tym czasie po przeciwnej stronie rzeki (Kamiennej) pojawiła
się partia wrogich jeźdźców, w wyniku czego major Klewcow ruszył z oddziałem im
naprzeciw, wysyłając przodem zwiad i tyralierę strzelców.Wraz ze zbliżaniem się wojsk,
jeźdźcy ci najpierw się skryli, a potem ponownie pojawili na 4. wiorście za Brodami, lecz
zostali rozbici przez dragonów, tracąc dwóch zabitych. Tuż po tym pojawiła się piechota
nieprzyjaciela i oddawszy salwę w stronę oddziału, ruszyła naprzód. Wtedy major Klewcow,
wzmocniwszy tyralierę, nakazał kompanii przejść do ataku.Szybkie natarcie i celny ogień
naszej tyraliery zmusiły przeciwnika do ucieczki w nieładzie w głąb lasu.W bandzie tej
znajdowało się do 500 ludzi pod dowództwem Gulewskiego. Podczas starcia zabito do 40
ludzi; ponadto przejęto: 2 strzelby, kosy, piki, kotły, 3 konie oraz znaczną ilość żywności.Po
naszej stronie rannych zostało 3 szeregowych. W szwadronie zabito 1 konia, a 2 zostały
ranne.Nastała ciemność nie pozwoliła na dalszy pościg za nieprzyjacielem.
24 kwietnia br. otrzymano od księcia Szachowskiego następującą depeszę: „Banda, która
przekroczyła granicę w pobliżu Poręby w liczbie 600 ludzi, ścigana 23 kwietnia w okolicach
Sławkowa w lesie Krulikowskim, została rozbita i rozproszona, porzuciwszy broń i mienie.
Zginął Pulli. Wzięto do niewoli 31 ludzi, w tym 14 Francuzów i Włochów. U nas 2 zabitych i
2 rannych.”W WARSZAWSKIM OKRĘGU
WOJSKOWYMOddziały skierowane 16 kwietnia
w celu poszukiwań w kierunku miasteczka
Lubochnia (powiat rawski) ze stacji Drogi Żelaznej
Warszawsko-Wiedeńskiej – Rogów i Rokiciny, a
także z miast Rawa i Tomaszów, powstańców nie
wykryły. Oddział rawski (majora Rogowa) znalazł
w majątku Rzeczyca, u dziedzica Schweizera,
znaczny zapas różnych ubrań dla insurgentów, 8
strzelb, 8 rewolwerów, dużo broni białej, prochu,
ołowiu itp.
(*) Gdzie rzeczywiście znaleziono dużo chleba,
szytej bielizny, szarpi (materiałów opatrunkowych)
i innych.
Żurnał Wojennych Diejstwij w Carstwie Polskom”
No 20 [Dziennik działań wojennych w Królestwie
Polskim nr 20]. Fot. AutorNa linii Kolei Warszawsko-WiedeńskiejPierwsza część tekstu opisuje operację wojskową
przeprowadzoną w dniach 12–17 kwietnia (według kalendarza juliańskiego).Manewr
powstańców: Oddział powstańczy, spychany od południa przez oddział księcia
Szachowskiego, przeszedł nocą z 11 na 12 kwietnia przez linię kolejową w okolicach
Myszkowa i skierował się na wschód w stronę wsi Jaworzniki.Reakcja Rosjan: Dowódca
Witebskiego Pułku Piechoty, major Andrejew, wyruszył z Myszkowa 12 kwietnia o świcie (o
godzinie 4:00 rano). Dysponował siłą 150 żołnierzy (niższych rangą) z 2. kompanii liniowej
oraz 10 kozakami.Starcie w lesie: Po przebyciu około 5 wiorst od stacji, major Andrejew
odkrył w lesie obóz powstańców. Doszło do długiej wymiany ognia. Powstańcy zostali
wyparci z obozu, a siły carskie ścigały ich na dystansie 15 wiorst.Bilans walki:Po stronie
powstańców: 43 zabitych i 7 wziętych do niewoli.Zdobyty łup: 25 sztucerów, 29 kos
(charakterystyczna broń kosynierów) oraz koń kawaleryjski.Straty rosyjskie: Ranny w głowę
został dowódca kompanii sztabs-kapitan Czerkudinow, zginął 1 szeregowy, a 4 zostało
rannych (jeden z nich zmarł krótko po bitwie).
. W rejonie Kolei Warszawsko-BydgoskiejDruga część raportu dotyczy działań oddziału pod
dowództwem majora Nelidowa (składającego się z 2. kompanii strzeleckiej, 5. kompanii
liniowej Ołonieckiego Pułku Piechoty, półsotni kozaków oraz objazdczyków). Oddział ten, po
wcześniejszym przejściu na terytorium Prus, powrócił do Włocławka 18 kwietnia o godzinie
16:00.W tekście przytoczono szczegółowy meldunek z ich działań:Przemarsz: 13 kwietnia
oddział przybył do Piotrkowa (Kujawskiego) przy granicy pruskiej. Następnego dnia o
godzinie 9:00 rano wyruszył przez wieś Nowa Wieś w
kierunku Ślesina, gdzie spodziewano się zastać
główne siły powstańcze.Zwiad i potyczka leśna:
Patrole doniosły, że las jest zajęty przez Polaków.
Major Nelidow natychmiast sformował szyk bojowy.
Po silnej wymianie ognia Rosjanie zajęli część lasu i
składy ściętego drewna, zmuszając powstańców do
odwrotu.Kontratak powstańców: Wkrótce potem
Rosjanie dostrzegli dużą kolumnę powstańców.
Przeciwko lewemu skrzydłu rosyjskiemu ruszyły
cztery mniejsze kolumny ustawione w szachownicę,
za którymi w rezerwie maszerowała kolejna duża
kolumna. Na flankach poruszała się powstańcza
kawaleria.Obrona rosyjska: Major Nelidow rozstawił
swoje siły (w tym 30 strzelców z 1. kompanii
strzeleckiej pod dowództwem praporszczyka
Kopernickiego) w celu ochrony zagrożonego
skrzydła. Gdy powstańcy ruszyli do ataku i zbliżyli się
na odległość 100 kroków, Rosjanie otworzyli
zmasowany ogień batalionowy. Żurnał WojennychDiejstwij w Carstwie Polskom” No 20 [Dziennik działań wojennych w Królestwie Polskim nr
20]. Fot. Autor
Bitwa pod jeziorem Gopło. Oddział majora Nelidowa starł się z przeważającymi siłami
polskimi (szacowanymi na co najmniej 3000 dobrze uzbrojonych ludzi). Po wyczerpaniu
amunicji Rosjanie zostali zmuszeni do odwrotu w kierunku granicy pruskiej przez wsie Nowa
Wieś, Racenciny (Racięcice) i Szewce.Straty rosyjskie: W bitwie zginęło 12 osób (w tym 1
kozak i 1 objezdczyk), a rannych zostało 21 żołnierzy
niższych stopni oraz jeden oficer – praporszczyk
Kopernicki (najpewniej Walery Kopernicki, brat
chrzestny polskiego dowódcy i późniejszy
pamiętnikarz).Pomoc medyczna: Lekarz o nazwisku
Mokrzycki opatrywał rannych na polu bitwy, sam
odnosząc kontuzję głowy.
Kaliski Okręg WojskowyDziałania w rejonie
Stawiszyna: Druga część tekstu opisuje przybycie
oddziału generała-majora księcia Wittgensteina do
Konina w dniu 2 kwietnia. Po wzmocnieniu sił jedną
rotą z Kalisza, oddział podjął natychmiastowe
działania ofensywne przeciwko formującym się w
okolicy polskim partiom powstańczym.
Żurnał Wojennych Diejstwij w Carstwie Polskom”
No 20 [Dziennik działań wojennych w Królestwie
Polskim nr 20]. Fot. Autor
– 8 –
lasach na północ od miasta Kalisza. Jednak powstańcy, unikając starcia z wojskami, opuścili
te tereny i po przeprawieniu się przez rzekę Wartę do miasteczka Pyzdry, zniszczyli za sobą
most.Dalszy pościg za przeciwnikiem był skrajnie utrudniony, a ponieważ w tym samym
czasie, według wiarygodnych doniesień, znaczne partie [powstańcze] formowały się na
południe od Kalisza w lasach Jasieńskich (Józef Błaszyk), Węglewickich i w pobliżu Kuźnicy
Grabowskiej, oddział księcia Wittgensteina (z którego dwie kompanie Ładoskiego Pułku
Piechoty zmierzały do Konina) został zawrócony do Stawiszyna, a stamtąd do 6 kwietnia do
Kalisza. W tym samym czasie, w celu podjęcia działań przeciwko powstańcom znajdującym
się w lasach Węglewickich, Kuźnickich i Jasieńskich, skierowano z Kalisza do miasteczka
Błaszki i dalej nowy oddział składający się z pięciu kompanii, sotni kozaków i kilku
objazdczyków [strażników granicznych] pod dowództwem majora Kondratenki z
Szlisselburskiego Pułku Piechoty.Oprócz tego, z Sieradza wysłano 2½ kompanii poddowództwem majora Ganczukowa w kierunku wsi Kliczków i Broncewice, aby nie dopuścić
do przedostania się powstańców w rozległe lasy wschodniej części powiatu sieradzkiego oraz
by wspólnie z oddziałem kaliskim spychać partie powstańcze w stronę granicy pruskiej.
Po otrzymaniu od dowódców tych oddziałów meldunku, że powstańcy znajdujący się pod
Węglewicami i Jasieńcem połączyli się w jedną wspólną partię w liczbie do 2000 ludzi i
zajmują silną pozycję w pobliżu Kuźnicy Grabowskiej, generał-lejtnant Brunner skierował
tam 7 kwietnia z Kalisza przez wieś Głuszyna podpułkownika Sztabu Generalnego
Oranowskiego z oddziałem złożonym z dwóch kompanii, półszwadronu huzarów i 2 dział, a
także nakazał Naczelnikowi Wojennemu powiatu wieluńskiego wysłanie części wojsk do
działań przeciwko powstańcom od strony południowej.W miasteczku Głuszyna podpułkownik
Oranowski objął 8 kwietnia ogólne dowództwo nad wszystkimi połączonymi w tym punkcie
wojskami wysłanymi z Kalisza i Sieradza i tego samego dnia wyruszył w kierunku Kuźnicy
Grabowskiej, gdzie dotarła wiadomość, że powstańcy, oczekując z zagranicy znacznych
transportów broni, przeszli 7 kwietnia pod Węglewice. Z Kuźnicy wojska ruszyły przez las w
dwóch kolumnach: lewa w kierunku Ostrowka, a prawa w stronę Węglewic, natomiast w celu
rozpoznania terenu wzdłuż granicy pruskiej wysłano na prawo od obu kolumn niewielki
oddział kawalerii (40 objazdczyków).Po otrzymaniu w miejscowości Ostrówek nowej
wiadomości, że partia powstańcza przeszła na wschód od Węglewic w kierunku Dąbia,
podpułkownik Oranowski skierował 9 kwietnia obie kolumny do tego punktu. Jednak
powstańcy już 8 dnia miesiąca opuścili swoją pozycję pod Dąbiem i wycofali się w stronę
Sokolnik, gdzie stoczyli potyczkę z oddziałem liczącym 200 ludzi, wysłanym z miasta
Wielunia pod [dowództwem…]
Przedstawione fragmenty dokumentów to rękopisy wojsk carskich w języku rosyjskim,
stanowiący raport wojskowy lub kronik opisujących potyczki z polskimi Powstańcami
podczas powstania styczniowego (1863 r.) w rejonie Kielecczyzny, Częstochowy, Sieradza,
Kalisza i Złoczewa.
Treść ich przedstawia fragmenty opisu potyczek oddziałów carskich wojsk zaboru rosyjskiego
z oddziałami powstania styczniowego.
Można zapytać o sens i potrzebę przedstawienia Powstania 1863 r. opisem dokumentu
rosyjskiego. Otóż tak, z punktu spojrzenia historycznego mamy możliwość, chociaż
szczątkowo, ale jednak porównać te wydarzenia przecież już znanych z przekazu
korespondentów polskich tamtego okresu. Jednak nie to jest najważniejsze w tej publikacji.
Ważnym przekazem tych dokumentach, czego nie sposób jest nie dostrzec, to styl tych
raportów i forma opisu Polskich Powstańców 1863 r.
Konsekwentnie nazywają polskich bojowników terminami мятежники (buntownicy) lub
шайка (banda), jednak pojawia się też jednak rzadko zapożyczone z języków zachodnich
słowo инсургенты (insurgenci / powstańcy, buntownicy). Dotyczy to zarówno szeregowego
powstańca, jak i dowódców. W przedstawionych fragmentach opisu potyczek i bitew oddziały
przedstawiane są bezimiennie – bandy, buntownicy. I tu konkluzja, nie chcesz być zdziwiony,
poznaj dobrze przyjaciela, ale jeszcze lepiej wroga.Nie uznawali zasad pola bitwy – pogarda i nieludzkie traktowanie przeciwnika – Powstańca.
Nie wyrażano się także zbyt pochlebnie o części mieszkańców polskiej wsi. Tych którzy
zdecydowali się donosić, a nawet pomagać wojsku carskiemu. Podwójna pogardą dla
zdrajców.
Aby zrozumieć, to co się stało należy cofnąć się trochę w czasie. Przestać płakać, że Polska
została zniszczona przez zaborców i wojny – chociaż to prawda, ale jak doszło do tego?
Nazywanie minionego okresu, zwłaszcza drugiej połowy okresu ubiegłego tysiąclecia
wątkiem historycznym, to słabość. Te lata, to chwała Rzeczpospolitej Obojga Narodów, siły
ale i słabości polskiej szlachty i rządzących. Dwie daty 15 lipca 1410 r. i 5 lipca 1610 r. o
których już wspominałem w opracowaniach. Po obu tych datach najwięksi nasi wrogowie
jeden z zachodu, drugi ze wschodu, padają u nóg polskiego króla: Zygmunta I Starego i
Zygmuntowi III Wazy. Hołd pruski 1525 – hołd lenny złożony królowi Zygmuntowi I
Staremu przez Albrechta Hohenzollerna, księcia w Prusach, który odbył się 10 kwietnia 1525
roku w Krakowie.
Hołd ruski – akt z 29 października 1611 roku. Zdetronizowany car Rosji po bitwie pod
Kłuszyną wraz z braćmi złożył uroczysty hołd królowi Polski Zygmuntowi III Wazie w Sali
Senatu Zamku Królewskiego w Warszawie.
Hołd pruski złożony został królowi Zygmuntowi I Staremu który w okresie 40. lat panowania
wzmacniał potęgę państwa polskiego.
Hołd ruski – zdetronizowany car Rosji Wasyl IV Szujski wraz z braćmi złożył uroczysty hołd
królowi Polski Zygmuntowi III Wazie.
I co się takiego stało, że potęga państw Europy – Polska powoli zaczęła zmierzać do zniknięcia
z mapy Europy na 123 lata, i nigdy już później nie odgrywa takiej roli.
Niestety początkiem upadku potęgi Rzeczypospolitej, to 1648 r. – powstanie Kozaków
Zaporoskich i chłopstwa ruskiego pod przywództwem hetmana kozackiego Bohdana
Chmielnickiego, które pośrednio przyczyniło się do podziału na wschodnią i zachodnią
Ukrainę, spowodowane jego działaniem zbrojnym i politycznym. Podział ten został
przypieczętowany traktatami międzynarodowymi już po jego śmierci. Linia podziału
przebiegała po rzece Dniepr. Część prawobrzeżna z Krymem przypadła Rosji, część
lewobrzeżna pozostała w granicach Rzeczypospolitej. Przyczyną buntu Chmielnickiego był
najazd Daniela Czaplińskiego, podstarości czehryńskiego na Subotów w Ukrainie– rodową
posiadłość Chmielnickiego, zakatowanie na śmierć jego syna i porwanie żony.
Druga z przyczyn, to następstwa Sejmu Czteroletniego – sejm walny zwołany 6 października
1788 za zgodą cesarzowej Rosji Katarzyny II w Warszawie, obradujący do 29 maja 1792 r. i
Konstytucja 3 Maja uchwalonej 3 maja 1791 r. przez Sejm Wielki. To pierwsza w nowożytnej
Europie i drugą na świecie (po amerykańskiej) spisana konstytucja. Wprowadziła trójpodział
władzy, na władzę ustawodawczą, wykonawczą oraz sądowniczą. Zniesienie liberum veto.
Przeciwnicy ograniczania praw szlachty, założyciele konfederacji targowickiej (1792 r.)
prorosyjscy magnaci, sprzeciwiając się reformom Sejmu Czteroletniego i Konstytucji 3 maja.
Na czele konfederacji stają: Stanisław Szczęsny Potocki – generał artylerii koronnej,marszałek konfederacji, Seweryn Rzewuski – hetman polny koronny, Franciszek Ksawery
Branicki – hetman wielki koronny. Z czasem wstępuje w ich szeregi Stanisław August
Poniatowski.
Sprowadzają na Ziemię Polską wojska carskie.
Wynikiem tych działań był II Rozbiór Polski (1793). Wprowadzenie wojsk rosyjskich
doprowadziło do kolejnego podziału terytorium
Rzeczypospolitej. Pomiędzy Rosję i Prusy. Wynikiem
rozbioru Polska przeszła kolejne załamanie gospodarcze
i straciła ponad 300 tys. km².
Wkrótce bo w 1795 r. II Rozbiór Polski i niewola
trwająca 123 lata. Zatem za przyczynę upadku
Rzeczypospolitej należy uważać zdradę część klasy
rządzącej.
Historia Polski, to nie wątek historyczny, tylko lekcja
którą należy odrobić na bazie tej przeszłości. Wątkiem
historyczną w tym przypadku można nazwać epokę
końca wymierania dinozaurów 66 mln lat temu, na
granicy kredy i paleogenu, i to nie do końca. Zatem
dobrze jest znać zwyczaje wroga i cenić dobro własnej
Ojczyzny. A elementarna wiedza tego zagadnienia, to
właśnie ta historia.
Na zakończenie list do O. O. Kapucynów. Arcybiskup
Metropolita Warszawski do Szanownego Duchowieństwa tak Świeckiego jak Zakonnego
Archidyecezyi Warszawskiéj.
List – żródło Archiwum Główne Akt Dawnych. Fot. Autor. Do O. O. KapucynówNro
1696.Warszawa dnia 13 Czerwca 1863 r. Arcybiskup Metropolita Warszawski do Szanownego
Duchowieństwa tak Świeckiego jak Zakonnego Archidyecezyi Warszawskiej. Wskutek
otrzymanego polecenia, w dniu jutrzejszym Mamy się udać do miasta Petersburga. Ponieważ
Nam nie jest wiadomo jak długo się przeciągnie nieobecność Nasza w Archidyecezyi, oraz
jakie mogą się Nam nastręczyć przeszkody w zarządzie Kościelnym, Władzę Naszą, tam in
temporalibus, quam spiritualibus [zarówno w sprawach świeckich, jak i duchownych]
przelewamy na osobę J.W.X. [Jaśnie Wielmożnego Księdza] Pawła Rzewuskiego
prekonizowanego Biskupa Nominata Pruszyńskiego, Sufragana Metropolitalnego i Officyata
Naszego Konsystorza Jeneralnego Warszawskiego. — O tem rozporządzeniu Którem
zawiadamiając szanowne Duchowieństwo polecamy się w tych trudnych czasach
szczególniejszym Jego modlitwom.
List obrazuje również sposób postępowania władz carskich z najwyższymi władzami Kościoła
w Królestwie Polskim w okresie powstania styczniowego..